Historia Targówka, Bródna i dawnej Pragi to nie tylko opowieść o ulicach, domach i zakładach pracy. To także historia ludzi, którzy przez swoje decyzje i działania wpływali na rozwój całej prawobrzeżnej Warszawy. Jedną z takich postaci był Szmul Zbytkower.
Szmul Zbytkower, a właściwie Szmul Jakubowicz, był zamożnym kupcem, bankierem i przedsiębiorcą. Działał w XVIII wieku i należał do najważniejszych przedstawicieli społeczności żydowskiej w ówczesnej Warszawie. Był związany z dworem króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, a także z terenami dzisiejszej Pragi, Targówka i Szmulowizny. To właśnie od jego imienia pochodzi nazwa Szmulowizna, potocznie nazywana Szmulkami.
Jednym z najważniejszych śladów działalności Zbytkowera było założenie cmentarza żydowskiego na Bródnie. W 1780 roku uzyskał on zgodę na utworzenie miejsca pochówku dla warszawskich Żydów po prawej stronie Wisły. Było to bardzo ważne wydarzenie, bo społeczność żydowska potrzebowała własnej, stałej przestrzeni, w której mogłaby chować zmarłych zgodnie ze swoją tradycją religijną.
Cmentarz powstał między Targówkiem a Bródnem. Przez lata służył przede wszystkim mieszkańcom prawobrzeżnej Warszawy. Chowano tam osoby z różnych środowisk, z czasem głównie mniej zamożnych Żydów oraz mieszkańców Pragi. Było to miejsce codziennej pamięci, ale też ważny punkt na mapie żydowskiej Warszawy.
Sam Szmul Zbytkower również został pochowany na ufundowanym przez siebie cmentarzu. To symboliczne domknięcie jego historii: człowiek, który stworzył miejsce spoczynku dla innych, sam także znalazł tam swój grób.
Losy cmentarza były trudne. Przez dziesięciolecia teren ulegał zniszczeniom, zapomnieniu i zaniedbaniu. Szczególnie dramatyczny był czas II wojny światowej i lata powojenne. Wiele macew zostało zniszczonych albo rozproszonych, a dawny układ cmentarza stał się coraz mniej czytelny.
Dziś cmentarz żydowski na Bródnie jest ważnym miejscem pamięci. Prowadzone są tam działania porządkowe, badawcze i upamiętniające. Dzięki nim można lepiej zrozumieć historię tego miejsca oraz przywracać pamięć o ludziach, którzy tworzyli dawną Warszawę.
Opowieść o Szmulu Zbytkowerze i cmentarzu na Bródnie pokazuje, że historia miasta ukryta jest nie tylko w centrum, przy najbardziej znanych ulicach i placach. Jest także tutaj — na Targówku, Bródnie i Pradze. W miejscach, które przez lata bywały pomijane, a które są ważną częścią warszawskiej tożsamości.
To historia o pamięci, wielokulturowości i o ludziach, którzy budowali prawobrzeżną Warszawę na długo przed tym, zanim stała się ona częścią wielkiej, nowoczesnej stolicy.
Artykuł powstał w ramach projektu „Dawna kultura Warszawy na Targówku – gwara, muzyka, literatura”, współfinansowanego przez Dzielnicę Targówek m.st. Warszawy.